7 lessen uit Bospolder-Tussendijken voor een aardgasvrije wijk
Na ruim 7 jaar sloot het project Bospolder-Tussendijken Aardgasvrij op 25 juni feestelijk af met een kennisdag. Het resultaat? Ruim 1.300 woningen, 4 scholen en een wijkcentrum aangesloten op het warmtenet. Samenwerkingspartners gemeente Rotterdam, woningcorporatie Havensteder en warmtebedrijf Eneco delen de belangrijkste lessen van de afgelopen 7 jaar. Anne-Marie Verheijen, programmamanager Aardgasvrij bij gemeente Rotterdam: "Investeren in elkaar was de sleutel tot het succes van deze gebiedsaanpak. Iedereen wist: we moeten het samen doen."
Geleerde lessen
- Leg afspraken tussen formele samenwerkingspartners vast in een gebiedsovereenkomst.
- Werk samen met bewoners en lokale organisaties over ‘Energie in en met de wijk’ en maak hier afspraken over.
- Plan integraal en werk als 1 bouwteam bij ondergrondse werkzaamheden.
- Zorg dat aannemers investeren in de relatie met bewoners.
- Het aansluiten van woningen in bestaande bouw vraagt om innovatieve aansluitmethoden en brengt forse bouwkundige kosten met zich mee.
- Begeleid vve’s en appartementseigenaren bij besluitvorming en zorg voor onafhankelijk advies.
- Sluit aan bij de leefwereld van bewoners zodat je gemakkelijker ‘achter de voordeur komt’.
Dit project maakt deel uit van het Programma Aardgasvrije Wijken, waarin gemeenten in proeftuinen ervaring opdoen met het aardgasvrij maken van wijken.
Voor gemeente Rotterdam, Havensteder en Eneco betekende investeren in de samenwerking vooral tijd maken voor elkaar en vertrouwen opbouwen. Jan-Jaap Bakker, City Lead Warmte Regio Rotterdam bij Eneco: "Hoe meer vlieguren je samen maakt, hoe groter het onderlinge vertrouwen wordt. Transparantie over de businesscase speelde daarbij een belangrijke rol. Binnen dit project lag alles op tafel."
Leg afspraken vast in een gebiedsovereenkomst
Om de samenwerking te ondersteunen, legden de partners hun afspraken over onder meer kosten, planning en verantwoordelijkheden vast in een gebiedsovereenkomst. Jan-Jaap: "De overeenkomst is een soort vangrail tijdens de uitvoering." Anne-Marie: "Het is belangrijk dat je zo'n overeenkomst vooraf goed met elkaar doorleeft, dat mensen zich de afspraken ook eigen maken. Je moet niet denken: het staat op papier, dus de samenwerking gaat vanzelf."
Daarnaast ondertekenden de samenwerkingspartners met bewoners en lokale organisaties een samenwerkingsovereenkomst ‘Energie in en met de wijk’. "Het onderwerp van de overeenkomst was breder dan aardgasvrij worden. We keken waar de wijk energie van krijgt." Dat leidde tot kookworkshops, een weggeefwinkel en het driedaagse Energie(k)-festival. Anne-Marie: "Niet iedereen in de wijk omarmt een warmtenet. Met zo’n overeenkomst kun je terugvallen op gedeelde waarden, en zo kun je toch op het thema energietransitie samenwerken."
Plan integraal en werk als 1 bouwteam
De aanpak richtte zich op de aansluiting van ruim 1.300 woningen op het warmtenet. Tegelijkertijd moest het riool worden vervangen. Jan-Jaap: "Het combineren van deze 2 opgaven was nieuw en complex. De belangrijkste les is dat je vooraf integraal moet plannen met alle betrokken disciplines." Anne-Marie: "Samen met onder andere Eneco bekeken we straat voor straat en profiel voor profiel hoe we de ondergrond zo konden inrichten dat we ruimte hielden voor toekomstige ontwikkelingen, zoals bomen planten."
Ook tijdens de uitvoering bleek samenwerking cruciaal. Om de werkzaamheden in de straten goed op elkaar af te stemmen, besloten de partners onder regie van de gemeente met alle aannemers te gaan werken als 1 bouwteam. Jan-Jaap: "Op deze manier konden aannemers doorwerken en werd stilstand voorkomen doordat werkzaamheden goed op elkaar aansloten. We bespraken op vrijdagochtend met alle aannemers de voortgang. Ook de teams die binnenshuis werkten, schoven aan." Jan-Jaap: "Teams vonden het leuk om in BoTu (Bospolder-Tussendijken) samen te werken. Tijdens de 5 jaar uitvoering was er opvallend weinig verloop in de teams van de aannemers."
Nieuwe aansluitmethoden noodzakelijk
Tijdens de inpandige werkzaamheden liep het bouwteam aan tegen uitdagingen van oude woningen in gestapelde bouw, vertelt Pepijn van Lobenstein, Programmamanager Energietransitie en Circulair bij Havensteder. "CV-ketels zaten vaak niet netjes boven elkaar. Daarom ontwikkelden we 4 nieuwe aansluitmethoden. Daarnaast ontdekten we dat de kosten van het aansluiten van een oude woning op het warmtenet niet meevallen. Een woning aardgasvrij maken kostte ongeveer € 30.000." Deze kosten zijn deels betaald uit de Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH-subsidie) en het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW-subsidie). De gemeente heeft dit aangevuld met eigen middelen.
Doordat de aannemer 5 jaar aan het project werkte en hierdoor een vast team kon opbouwen, ontstond er vertrouwen bij bewoners. Medewerkers merkten hierdoor snel wanneer huurders ontevreden waren en de aannemer kon problemen zo vroegtijdig oplossen.
Bied maatwerk voor vve's
Een andere belangrijke les is dat vve's om maatwerk vragen. De 15 vve's in het projectgebied vroegen om een andere aanpak dan reguliere woningen. Anne-Marie: "Voor aansluiting op het warmtenet moet niet alleen het vve-bestuur instemmen, maar ook minimaal 50% van de appartementseigenaren. Veel vve's waren intern verdeeld of onvoldoende georganiseerd. We besteedden daarom veel aandacht aan het versterken van de vve-structuren, schakelden een adviesbureau in en benaderden iedere appartementseigenaar persoonlijk."
De uitvoering bleek ook weerbarstig. Jan-Jaap: "Soms veranderden vve-bewoners op het laatste moment nog van gedachten over aansluiting op het warmtenet. Daarnaast is het aansluiten van vve'slastig inplanbaar, omdat vve's een eigen tempo van besluitvorming hebben. Ook bleek dat de standaard aansluitovereenkomsten op het warmtenet niet goed pasten bij appartementen en vve's in de bestaande bouw. Daarom hebben we de overeenkomsten aangepast."
Sluit aan bij de leefwereld van bewoners
Misschien wel de belangrijkste les is dat de energietransitie pas werkt als je aansluit bij wat bewoners bezighoudt. Anne-Marie: "Begin niet meteen over aardgasvrij wonen. Veel bewoners hebben andere zorgen, zoals schulden, vervuiling of psychische problemen." Daarom werkte de gemeente samen met De Verbindingskamer, een lokale organisatie die zorgsignalen oppakt en bewoners ondersteunt. "Hierdoor ontstond ruimte om ook over energie te praten." Dit opgebouwde vertrouwen zorgde ook voor een soepelere uitvoering.
Daarnaast werkten de partners samen met de Taalmilieucoaches van Stichting Pauw. Anne-Marie: "22 vrouwen met 8 verschillende moedertalen gingen met bewoners in gesprek over energiegebruik." Zo ontdekten zij dat veel bewoners de thermostaat op 24 °C zetten uit gastvrijheid. "Door het gesprek aan te gaan in de moedertaal van bewoners, lukte het de Taalmilieucoaches om bewoners bewust te maken van de kosten van hun energiegebruik en bij ruim 1.300 woningen kleine energiebespaarproducten aan te brengen. Oftewel, ook hier bleek investeren in bewoners en onderling vertrouwen de sleutel tot succes."
Contact
- Anne-Marie Verheijen, amj.verheijen@rotterdam.nl
- Jan-Jaap Bakker, jan-jaap.bakker@eneco.com
- Pepijn van Lobenstein, pepijn.vanlobenstein@havensteder.nl
