Hoe Gorinchem utiliteit meeneemt in de warmtetransitie: "Zonder concreet perspectief gebeurt er niets"

In Gorinchem werd al vóór 2019 nagedacht over een warmtenet. De stad heeft relatief veel hoogbouw en collectieve systemen, wat kansen biedt voor een warmtenet. Toch bleek al snel dat woningbouw alleen niet voldoende was om een rendabele businesscase te realiseren. De omslag kwam toen bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed werd meegenomen in de plannen. De aansluiting van het gemeentehuis bleek cruciaal. "Het gemeentehuis heeft een afnamecapaciteit van 112 extra woningequivalenten (weq) en daardoor konden we starten met het warmtenet."

De aanpak in Gorinchem verloopt gefaseerd. "We startten met een beperkte basis van sociale huurwoningen en gemeentelijk vastgoed. Inmiddels zijn ongeveer 750 woningen aangesloten en werken we aan verdere opschaling naar duizenden extra woningen en bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed."

Tegelijkertijd kijkt Gorinchem vooruit. Door toekomstige tracés en uitbreidingsrichtingen vroegtijdig vast te leggen, kan richting bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed een betrouwbaar toekomstperspectief worden geboden. "We kunnen tot 2040 aangeven waar leidingen komen, dat geeft zekerheid. Juist dat perspectief is essentieel voor bedrijven en instellingen, die vaak investeren met een lange horizon."

Het betrekken van bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed vraagt een wezenlijk andere aanpak dan bij bewoners. Waar bewoners vaak reageren op comfort en kosten, spelen bij bedrijven andere factoren:

• Investeringsmomenten 
• Huur- versus eigendomssituaties 
• Bedrijfsprocessen (zoals proceswarmte) 
• Afschrijvingstermijnen van installaties 

Een ondernemer die net geïnvesteerd heeft in een ketel, zal niet snel overstappen. Een belangrijke les uit Gorinchem is dat gesprekken met bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed pas echt op gang komen als er een concreet aanbod ligt. Zolang plannen abstract blijven, blijft betrokkenheid beperkt. De gemeente en het warmtebedrijf spelen hierop in door duidelijkheid te bieden over planning, mogelijke aansluitmomenten en verwachte kosten. Dit maakt het voor organisaties mogelijk om de aansluiting te koppelen aan hun eigen investeringscyclus. 

In de communicatie richting bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed positioneert Gorinchem het warmtenet niet als dé oplossing, maar als één van de opties. Op deze manier probeert de gemeente de weerstand te verlagen. Zeker in combinatie met netcongestie kan het warmtenet juist aantrekkelijk worden, doordat het de druk op het elektriciteitsnet vermindert.

Gorinchem creëert aansprekende voorbeelden om de transitie minder abstract te maken. Zo wordt een brede school (gebouw waar kinderopvang, scholen, sportclubs en andere organisaties samenwerken) aangesloten op het warmtenet, nadat een vergelijking is gemaakt tussen een individuele oplossing en aansluiting op het warmtenet. In dit geval bleek het warmtenet financieel aantrekkelijk. Dergelijke projecten vervullen een belangrijke rol. Ze maken de transitie concreet. 

Ook andere grote warmtevragers benadert Gorinchem actief, zoals een ziekenhuis en een nieuw zwembad. "Daarbij kijken we per situatie naar passende oplossingen, bijvoorbeeld op het gebied van tarieven of technische voorzieningen. In het geval van het nieuwe zwembad zorgt de aansluiting op het warmtenet ervoor dat 6 bedrijven op de wachtlijst alsnog een stroomaansluiting krijgen, dankzij de vrijgekomen netcapaciteit."

Een waardevol instrument in Gorinchem is de 'kansenkaart'. "Deze kaart gebruiken we om te kijken waar binnen de gemeente kansen liggen voor een warmtenet. Zo worden potentiële aansluitingen in kaart gebracht: grote warmtevragers, bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed, verenigingen van eigenaars en mogelijke bronnen. Deze kaart werken we continu bij en helpt ons om strategisch te ontwikkelen: waar liggen kansen, en hoe kunnen die met elkaar verbonden worden?"

"Op basis van de kaart hebben we samen met de woningcorporatie gekeken of er mogelijkheden zijn langs het traject van 2,5 km. De woningcorporatie heeft een steunverklaring gegeven waarin ze onder voorwaarden aangeven langs het traject zo’n 1.000 woningen aan te sluiten. Daarnaast werken we met een warmteladder (stap 3). Dit is een afwegingskader dat helpt om bij nieuwe ontwikkelingen het gesprek gestructureerd te voeren."

In het warmteprogramma zijn gebieden aangewezen waar warmtenetten komen. Hoewel bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed niet altijd expliciet apart is uitgewerkt in beleid, zorgen de gebiedsgerichte aanpak en de hulpmiddelen zoals de warmteladder en kansenkaart volgens Bertus voor richting en houvast.

Gorinchem neemt een actieve rol, werkt nauw samen met het warmtebedrijf en andere partners en schuift aan bij de gesprekken met bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed. "Bij de eerste gesprekken zitten wij er altijd bij. Deze rol blijkt essentieel om vertrouwen te creëren en partijen bij elkaar te brengen. Daarnaast zorgen we voor interne verbinding, bijvoorbeeld met afdelingen economie en vastgoed. Op momenten dat het nodig is, wordt ook financieel meegedacht of risico genomen om projecten mogelijk te maken. Bijvoorbeeld door financiële garanties te bieden voor uitbreidingen."

De ervaring in Gorinchem onderstreept dat de warmtetransitie meer vraagt dan alleen goede plannen en technische oplossingen. Het vraagt om bestuurlijk lef. Gemeenten moeten durven kiezen, ook alsnog niet alles zeker is. Juist bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed dwingt gemeenten om scherpe keuzes te maken. Door die duidelijkheid ontstaat beweging en kan bedrijfs- en maatschappelijk vastgoed uitgroeien tot een belangrijke motor in de warmtetransitie. 

• Bertus den Toom, B.d.Toom@gorinchem.nl

• Presentatie warmtenet Gorinchem (pdf)
• Planning warmtenet Gorinchem | Warmtenetgorinchem.nl
• Concept beleidskader warmteprogramma Gemeente Gorinchem (pdf)